Vakya Vritti – వాక్యవృత్తిః
సర్గస్థితిప్రళయహేతుమచింత్యశక్తిం
విశ్వేశ్వరం విదితవిశ్వమనంతమూర్తిమ్ |
నిర్ముక్తబంధనమపారసుఖాంబురాశిం
శ్రీవల్లభం విమలబోధఘనం నమామి || 1 ||
యస్య ప్రసాదాదహమేవ విష్ణు-
-ర్మయ్యేవ సర్వం పరికల్పితం చ |
ఇత్థం విజానామి సదాత్మరూపం
తస్యాంఘ్రిపద్మం ప్రణతోఽస్మి నిత్యమ్ || 2 ||
తాపత్రయార్కసంతప్తః కశ్చిదుద్విగ్నమానసః |
శమాదిసాధనైర్యుక్తః సద్గురుం పరిపృచ్ఛతి || 3 ||
అనాయాసేన యేనాస్మాన్ముచ్యేయం భవబంధనాత్ |
తన్మే సంక్షిప్య భగవన్ కేవయం కృపయా వద || 4 ||
గురురువాచ |
సాధ్వీ తే వచనవ్యక్తిః ప్రతిభాతి వదామి తే |
ఇదం తదితి విస్పష్టం సావధానమనాః శృణు || 5 ||
తత్త్వమస్యాదివాక్యోత్థం యజ్జీవపరమాత్మనోః |
తాదాత్మ్యవిషయం జ్ఞానం తదిదం ముక్తిసాధనమ్ || 6 ||
శిష్య ఉవాచ |
కో జీవః కః పరశ్చాత్మా తాదాత్మ్యం వా కథం తయోః |
తత్త్వమస్యాదివాక్యం వా కథం తత్ప్రతిపాదయేత్ || 7 ||
గురురువాచ |
అత్ర బ్రూమః సమాధానం కోఽన్యో జీవస్త్వమేవ హి |
యస్త్వం పృచ్ఛసి మాం కోఽహం బ్రహ్మైవాసి న సంశయః || 8 ||
శిష్య ఉవాచ |
పదార్థమేవ జానామి నాద్యాపి భగవన్ స్ఫుటమ్ |
అహం బ్రహ్మేతి వాక్యార్థం ప్రతిపద్యే కథం వద || 9 ||
గురురువాచ |
సత్యమాహ భవానత్ర విజ్ఞానం నైవ విద్యతే |
హేతుః పదార్థబోధో హి వాక్యార్థావగతేరిహ || 10 ||
అంతఃకరణతద్వృత్తిసాక్షీ చైతన్యవిగ్రహః |
ఆనందరూపః సత్యః సన్ కిం నాత్మానం ప్రపద్యసే || 11 ||
సత్యానందస్వరూపం ధీసాక్షిణం జ్ఞానవిగ్రహమ్ |
చింతయాత్మతయా నిత్యం త్యక్త్వా దేహాదిగాం ధియమ్ || 12 ||
రూపాదిమాన్యతః పిండస్తతో నాత్మా ఘటాదివత్ |
వియదాదిమహాభూతవికారత్వాచ్చ కుంభవత్ || 13 ||
అనాత్మా యది పిండోఽయముక్తహేతుబలాన్మతః |
కరామలకవత్సాక్షాదాత్మానం ప్రతిపాదయ || 14 ||
ఘటద్రష్టా ఘటాద్భిన్నః సర్వథా న ఘటో యథా |
దేహదృష్టా తథా దేహో నాహమిత్యవధారయ || 15 ||
ఏవమింద్రియదృఙ్నాహమింద్రియాణీతి నిశ్చిను |
మనో బుద్ధిస్తథా ప్రాణో నాహమిత్యవధారయ || 16 ||
సంఘాతోఽపి తథా నాహమితి దృశ్యవిలక్షణమ్ |
ద్రష్టారమనుమానేన నిపుణం సంప్రధారయ || 17 ||
దేహేంద్రియాదయో భావా హానాదివ్యాపృతిక్షమాః |
యస్య సన్నిధిమాత్రేణ సోఽహమిత్యవధారయ || 18 ||
అనాపన్నవికారః సన్నయస్కాంతవదేవ యః |
బుద్ధ్యాదీంశ్చాలయేత్ప్రత్యక్సోఽహమిత్యవధారయ || 19 ||
అజడాత్మవదాభాంతి యత్సాన్నిధ్యాజ్జడా అపి |
దేహేంద్రియమనఃప్రాణాః సోఽహమిత్యవధారయ || 20 ||
ఆగమన్మే మనోఽన్యత్ర సాంప్రతం చ స్థిరీకృతమ్ |
ఏవం యో వేద ధీవృత్తిం సోఽహమిత్యవధారయ || 21 ||
స్వప్నజాగరితే సుప్తిం భావాభావౌ ధియాం తథా |
యో వేత్త్యవిక్రియః సాక్షాత్సోఽహమిత్యవధారయ || 22 ||
ఘటావభాసకో దీపో ఘటాదన్యో యథేష్యతే |
దేహావభాసకో దేహీ తథాహం బోధవిగ్రహః || 23 ||
పుత్రవిత్తాదయో భావా యస్య శేషతయా ప్రియాః |
ద్రష్టా సర్వప్రియతమః సోఽహమిత్యవధారయ || 24 ||
పరప్రేమాస్పదతయా మా న భూవమహం సదా |
భూయాసమితి యో ద్రష్టా సోఽహమిత్యవధారయ || 25 ||
యః సాక్షిలక్షణో బోధస్త్వంపదార్థః స ఉచ్యతే |
సాక్షిత్వమపి బోద్ధృత్వమవికారితయాత్మనః || 26 ||
దేహేంద్రియమనఃప్రాణాహంకృతిభ్యో విలక్షణః |
ప్రోజ్ఝితాశేషషడ్భావవికారస్త్వంపదాభిధః || 27 ||
త్వమర్థమేవం నిశ్చిత్య తదర్థం చింతయేత్పునః |
అతద్వ్యావృత్తిరూపేణ సాక్షాద్విధిముఖేన చ || 28 ||
నిరస్తాశేషసంసారదోషోఽస్థూలాదిలక్షణః |
అదృశ్యత్వాదిగుణకః పరాకృతతమోమలః || 29 ||
నిరస్తాతిశయానందః సత్యః ప్రజ్ఞానవిగ్రహః |
సత్తాస్వలక్షణః పూర్ణః పరమాత్మేతి గీయతే || 30 ||
సర్వజ్ఞత్వం పరేశత్వం తథా సంపూర్ణశక్తితా |
వేదైః సమర్థ్యతే యస్య తద్బ్రహ్మేత్యవధారయ || 31 ||
యజ్జ్ఞానాత్సర్వవిజ్ఞానం శ్రుతిషు ప్రతిపాదితమ్ |
మృదాద్యనేకదృష్టాంతైస్తద్బ్రహ్మేత్యవధారయ || 32 ||
యదానంత్యం ప్రతిజ్ఞాయ శ్రుతిస్తత్సిద్ధయే జగౌ |
తత్కార్యత్వం ప్రపంచస్య తద్బ్రహ్మేత్యవధారయ || 33 ||
విజిజ్ఞాస్యతయా యచ్చ వేదాంతేషు ముముక్షుభిః |
సమర్థ్యతేఽతియత్నేన తద్బ్రహ్మేత్యవధారయ || 34 ||
జీవాత్మనా ప్రవేశశ్చ నియంతృత్వం చ తాన్ప్రతి |
శ్రూయతే యస్య వేదేషు తద్బ్రహ్మేత్యవధారయ || 35 ||
కర్మణాం ఫలదాతృత్వం యస్యైవ శ్రూయతే శ్రుతౌ |
జీవనాం హేతుకర్తృత్వం తద్బ్రహ్మేత్యవధారయ || 36 ||
తత్త్వంపదార్థౌ నిర్ణీతౌ వాక్యార్థశ్చింత్యతేఽధునా |
తాదాత్మ్యమత్ర వాక్యార్థస్తయోరేవ పదార్థయోః || 37 ||
సంసర్గో వా విశిష్టో వా వాక్యార్థో నాత్ర సంమతః |
అఖండైకరసత్వేన వాక్యార్థో విదుషాం మతః || 38 ||
ప్రత్యగ్బోధో య ఆభాతి సోఽద్వయానందలక్షణః |
అద్వయానందరూపశ్చ ప్రత్యగ్బోధైకలక్షణః || 39 ||
ఇత్థమన్యోన్యతాదాత్మ్యప్రతిపత్తిర్యదా భవేత్ |
అబ్రహ్మత్వం త్వమర్థస్య వ్యావర్తేత తదైవ హి || 40 ||
తదర్థస్య చ పారోక్ష్యం యద్యేవం కిం తతః శృణు |
పూర్ణానందైకరూపేణ ప్రత్యగ్బోధోఽవతిష్ఠతే || 41 ||
తత్త్వమస్యాదివాక్యం చ తాదాత్మ్యప్రతిపాదనే |
లక్ష్యౌ తత్త్వంపదార్థౌ ద్వావుపాదాయ ప్రవర్తతే || 42 ||
హిత్వా ద్వౌ శబలౌ వాచ్యౌ వాక్యం వాక్యార్థబోధనే |
యథా ప్రవర్తతేఽస్మాభిస్తథా వ్యాఖ్యాతమాదరాత్ || 43 ||
ఆలంబనతయా భాతి యోఽస్మత్ప్రత్యయశబ్దయోః |
అంతఃకరణసంభిన్నబోధః స త్వంపదాభిధః || 44 ||
మాయోపాధిర్జగద్యోనిః సర్వజ్ఞత్వాదిలక్షణః |
పారోక్ష్యశబలః సత్యాద్యాత్మకస్తత్పదాభిధః || 45 ||
ప్రత్యక్పరోక్షతైకస్య సద్వితీయత్వపూర్ణతా |
విరుధ్యతే యతస్తస్మాల్లక్షణా సంప్రవర్తతే || 46 ||
మానాంతరవిరోధే తు ముఖ్యార్థస్యాపరిగ్రహే |
ముఖ్యార్థేనావినాభూతే ప్రతీతిర్లక్షణోచ్యతే || 47 ||
తత్త్వమస్యాదివాక్యేషు లక్షణా భాగలక్షణా |
సోఽహమిత్యాదివాక్యస్థపదయోరివ నాపరా || 48 ||
అహం బ్రహ్మేతివాక్యార్థబోధో యావద్దృఢీ భవేత్ |
శమాదిసహితస్తావదభ్యసేచ్ఛ్రవణాదికమ్ || 49 ||
శ్రుత్యాచార్యప్రసాదేన దృఢో బోధో యదా భవేత్ |
నిరస్తాశేషసంసారనిదానః పురుషస్తదా || 50 ||
విశీర్ణకార్యకరణో భూతసూక్ష్మైరనావృతః |
విముక్తకర్మనిగలః సద్య ఏవ విముచ్యతే || 51 ||
ప్రారబ్ధకర్మవేగేన జీవన్ముక్తో యదా భవేత్ |
కించిత్కాలమనారబ్ధకర్మబంధస్య సంక్షయే || 52 ||
నిరస్తాతిశయానందం వైష్ణవం పరమం పదమ్ |
పునరావృత్తిరహితం కైవల్యం ప్రతిపద్యతే || 53 ||
ఇతి శ్రీమత్పరమహంసపరివ్రాజకాచార్యస్య శ్రీగోవిందభగవత్పూజ్యపాదశిష్యస్య శ్రీమచ్ఛంకరభగవతః కృతౌ వాక్యవృత్తిః సంపూర్ణమ్ |
